NORM-problematiek : informatiedossier
| Index |
|
|
1. Wat is « NORM » ?
Radionucliden uit de natuurlijke vervalreeksen van uranium en thorium zijn overal aanwezig in de aardkost. De concentratie ervan hangt nauw samen met de samenstelling van de ondergrond. Alle bodems bevatten daarnaast nog een zeker gehalte aan het radionuclide kalium-40 (K-40). De kaart hieronder geeft een beeld van de verdeling van de natuurlijke achtergrondstraling op het Belgisch grondgebied. De kleurvariatie van geel naar rood toont de toenemende radioactiviteitsniveaus.
De onderstaande tabel toont de concentraties van natuurlijke radioactieve elementen in de Belgische ondergrond, uitgedrukt in Becquerel per kilogram (Bq/kg).
| U-238 | Th-232 | K-40 |
|---|---|---|
| 5 - 50 Bq/kg | 5 - 50 Bq/kg | 70 - 900 Bq/kg |
Uitgedrukt in ppm (parts per million) komen deze waarden ongeveer overeen met 0,5 tot 5 ppm uranium en 1 tot 10 ppm thorium.
Bepaalde grondstoffen kunnen rijk zijn aan uranium, thorium of K-40: dit is bv. het geval voor de ertsen aangewend in de fosfaat- en zirkoniumindustrie, waar de concentraties aan natuurlijke radioactieve elementen een honderdtal keer hoger liggen dan de bovenvermeldde waarden.
Daarnaast kunnen fysicochemische processen in bepaalde omstandigheden leiden tot een aanrijking van sommige van deze natuurlijke radionucliden in de reststoffen, de halfafgewerkte of de eindproducten. Dit is bv. het geval in de non-ferro-industrie en de steenkoolcentrales.
Materialen met verhoogde inhoud aan natuurlijke radionucliden worden vaak aangeduid met de acroniem NORM (Naturally Occurring Radioactive Material) of TENORM (Technologically Enhanced Naturally Occurring Radioactive Material). De term « NORM » wordt hier verder generiek gebruikt, d.w.z. zowel duidend op het NORM als TENORM.
* Radionucliden zijn onstabiele atomen die ioniserende straling uitzenden tijdens het verval naar hun stabiel eindproduct.
NORM-problematiek?
De aanwezigheid van NORM in de eindproducten en/of in de residu's kan, in bepaalde gevallen, een gezondheidsrisico inhouden voor diegenen die ermee in contact komen (zie vraag 5), en kan een niet verwaarloosbare impact op de leefomgeving hebben. Daarom is het noodzakelijk om in de betreffende industrieën voorzorgsmaatregelen te treffen om de risico's voor mens en milieu zoveel mogelijk te beperken.
Terug naar boven2. Wat zijn de betrokken industriële sectoren ?
De NORM-problematiek heeft betrekking op verschillende industriële sectoren. We vermelden hier de voornaamste:
- De fosfaatsector
- De aanwending van zirkoniumzand en zirkoniumoxides (keramiek, metaalgieterijen)
- De productie van titaandioxides
- De behandeling van grondwater
- Steenkoolcentrales
- De productie van non-ferrometalen
- De siderurgie
- De toepassingen van thorium
- De olie-en gasindustrie
- De extractie van zeldzame aarden (bijvoorbeeld cerium dat gebruikt wordt bij de fabricage van katalysatoren)
Wanneer u een van deze sectoren aanklikt, wordt u doorverwezen naar een technische fiche die de algemene aandachtspunten beschrijft voor wat de NORM in deze sectoren betreft.
De grote verschillen in de uranium-, thorium- of K-40-concentraties in de grondstoffen, evenals de diversiteit van de fysicochemische processen die worden aangewend, kunnen leiden tot situaties die sterk verschillen van bedrijf tot bedrijf.
3. Welke regelgeving is van toepassing ?
De regelgeving m.b.t. de NORM-problematiek wordt vermeld in het koninklijk besluit van 20 juli 2001 houdende Algemeen Reglement op de Bescherming van de bevolking, van de werknemers en het leefmilieu tegen het gevaar van de Ioniserende Stralingen (ARBIS) artikelen 4, 9 en 20.3.
In artikel 4 worden de sectoren opgesomd die aan de regelgeving onderworpen zijn; ze maken deel uit van de « beroepsactiviteiten waarbij natuurlijke stralingsbronnen aangewend worden ».
Deze lijst van beroepsactiviteiten werd geactualiseerd met de publicatie van een FANC besluit in het Belgisch Staatsblad van 30 maart 2012 . Alle sectoren besproken in het vorige punt 2 van deze tekst worden in dit Besluit behandeld.
Artikel 4 van het ARBIS geeft aan het FANC de mogelijkheid om deze lijst aan te passen wanneer dit nodig mocht zijn.
De bedrijven uit deze activiteitssectoren zijn verplicht een aangiftedossier aan het FANC over te maken. De inhoud van deze aangifte wordt bepaald in artikel 9 van het ARBIS. Ze bestaat hoofdzakelijk in een schematische beschrijving van de productieprocessen en in het verstrekken van de vereiste gegevens voor de evaluatie van de radiologische impact van de natuurlijke radioactiviteit.
Om de exploitanten te helpen bij het invullen van hun aangiftedossier heeft het FANC een begeleidende nota opgesteld . Deze nota kan worden gedownload via deze link .
De centrale stukken van het dossier zijn de flowcharts waarin de productieprocessen beknopt worden beschreven en het bijbehorende gegevensrooster.
De voorstelling van de productieprocessen in de vorm van flowcharts evenals het eraan verbonden gegevensrooster maken de standaardisering van de voorstelling van de aangiftedossiers mogelijk. Zo kan het FANC overgaan tot een snelle evaluatie, een identificatie van de kritieke blootstellingspunten en bepalen of er bijkomende analyses nodig zijn voor de evaluatie van het radiologisch risico.
Het gegevensrooster 
kan tevens apart in Excel-formaat van deze site worden gedownload.
De technische fiches beschikbaar in sectie 2 kunnen door de exploitant gebruikt worden als leidraad om eventuele risicoprocessen en -materialen te identificeren.
4. Wat zijn de blootstellingswegen?
In het algemeen worden er twee blootstellingswegen onderscheiden:
- De externe blootstelling (hoofdzakelijk door gammastraling). Deze blootstellingswijze kan belangrijk zijn wanneer een werkpost zich juist naast of binnen een opslagplaats voor NORM bevindt (opslagplaats van grondstoffen, site voor de verwijdering van afval, ...)
- De interne blootstelling: hoofdzakelijk via de inademing van fijn stof en van radon (radon is een radioactief gas dat afkomstig van het verval van uranium en radium: een gedetailleerd dossier van de radonproblematiek vindt u op onze website.
5. Wat zijn de risico's ? Welke beschermingsmaateregelen kunnen getroffen worden ?
Op basis van de in de aangiftedossiers voorgestelde gegevens van elk bedrijf kan het FANC beoordelen of de radiologische impact al dan niet significant is: het gaat er om te bepalen of de wettelijke stralingsblootstellingslimiet voor personen van het publiek (1 millisievert/jaar) - zoals vermeld in artikel 20.3 van het ARBIS - kan worden overschreden, ongeacht of dit het geval is voor het personeel van het bedrijf, de onderaannemers ervan of de bevolking in het algemeen. Wanneer een jaardosis van meer dan 1 millisievert kan opgelopen worden, zijn in de meeste gevallen eenvoudige beschermingsmaatregelen (goede werkhygiëne, het gebruik van de gepaste individuele beschermingsmaatregelen zoals stofmaskers, ventilatiemaatregelen, gebruik van filters voor het beperken van de uitstoot in het leefmilieu, toezichtsmaatregelen,...) voldoende om de opgelopen dosis en het bijbehorende risico tot een aanvaardbaar niveau te reduceren. Wanneer, ondanks deze beschermingsmaatregelen het niveau van 1 millisievert/jaar overschreden blijft, legt het FANC aan het bedrijf een gedeelte of alle van de reglementaire voorschriften op die krachtens het ARBIS van toepassing zijn op zgn. handelingen*.
* Handeling : menselijke activiteit waarbij de radionucliden worden bewerkt omwille van hun radioactieve, splijt- of kweekeigenschappen
Nuttige links (in het Engels)
De website van het Environmental Protection Agency (EPA) van de USA:
http://www.epa.gov/radiation/tenorm/index.html
« The TENORM page » een website met algemene informatie m.b.t. NORM / TENORM :
http://www.tenorm.com/index.html
Het « Health Protection Agency » van Groot-Brittannië heeft een folder uitgegeven m.b.t. de bescherming van de werknemers die aan NORM-materiaal worden blootgesteld. Deze folder kan worden gedownload van:
http://www.hpa.org.uk/webc/HPAwebFile/HPAweb_C/1194947409661
European ALARA Network for NORM:
http://www.ean-norm.net
De website van het Internationaal Atoomenergieagentschap stelt een aantal technische publicaties ter beschikking:
http://www-ns.iaea.org/publications/norm-publications.asp
Contactpersonen
Stéphane Pepin: 02/289.20.69 – email: stephane.pepin@fanc.fgov.be
Boris Dehandschutter: 02/289.21.20 - email: boris.dehandschutter@fanc.fgov.be
André Poffijn: 02/289.21.36 – email: andre.poffijn@fanc.fgov.be
| Laatste update |
|---|
| 30/03/2012 - 09:50 |
