Zwanger? Vermijd straling - Bijlage 3
Recent onderzoek SCK.CEN
Het doel van bepaalde onderzoeken die nu in het laboratorium voor Moleculaire en Cellulaire Biologie te Mol uitgevoerd worden, bestaat erin te bestuderen in welke mate mutaties van de genen die betrokken zijn bij het herstel van het DNA (het erfelijk materiaal in de kern van elk van onze cellen) of bij het proces van de apoptose (1) de stralingsgevoeligheid van een embryo kunnen verhogen tijdens de gevoelige stadia van het begin van de bevruchting. Wanneer dergelijke mutaties aanwezig zijn in elk van beide kopieën van het desbetreffende gen, zijn ze vaak dodelijk en hebben ze de dood van het embryo tot gevolg op het ogenblik van zijn inplanting in de baarmoeder, of, minder vaak, in de loop van de eerste maanden van het buitenbaarmoederlijke leven. Mutaties die slechts betrekking hebben op één van beide genen die van de ouders geërfd werden, hebben geen invloed op de levensvatbaarheid van de individuen die drager zijn, maar er bestaan praktisch geen gegevens m.b.t. de eventuele invloed ervan op de embryonale stralingsgevoeligheid.
De twee stadia die voor deze studies werden gekozen zijn dat van de “zygoot” of het eencellig stadium (eerste dag van het wordingsproces bij zoogdieren) en het stadium van de “gastrula” dat onmiddellijk volgt op de implantatie (tweede week van het wordingsproces). Het verloop van deze twee stadia gebeurt terwijl de vrouw er zich meestal niet van bewust is dat ze zwanger is en er niet noodzakelijk voorzorgen worden genomen om een niet-dringende medische bestraling te vermijden. Studies die voordien in de laboratoria van Mol, in Duitsland en in Japan werden uitgevoerd, hebben daarenboven aangetoond dat er verschillende soorten misvormingen vastgesteld konden worden bij foetussen van bepaalde rassen van “normale” muizen nadat ze bestraald waren tijdens het stadium van de zygoot, evenals bij foetussen van muizen die drager waren van een mutatie aan het gen p53 (dit gen wordt ook wel de “bewaker van het genoom” genoemd omwille van zijn centrale rol in het mechanisme van de apoptose) na bestraling tijdens het stadium van de gastrula.
De identificatie van de genetische condities waardoor het embryo voorbestemd zou kunnen zijn voor dergelijke radiogeïnduceerde effecten is niet alleen van wetenschappelijk belang, maar is tevens belangrijk voor de stralingsbescherming. De nu uitgevoerde studies worden door het FANC en door de Europese Gemeenschap gesubsidieerd. Ze zijn hoofdzakelijk gericht op aangeboren (2) afwijkingen, de secretie van bepaalde proteïnen (cytokinen) in het vruchtwater, de chromosomale instabiliteit en de epigenetische wijzigingen (3). De meting van de cytokinen in het vruchtwater heeft tot doel het eventuele verband aan te tonen tussen het gehalte aan proteïnen en bepaalde embryonale anomalieën.
Er bestaan reeds enkele gegevens uit de literatuur die in die richting wijzen. Anderzijds werd er tevens een chromosomale instabiliteit gemeld bij foetussen van muizen die in het eencellig stadium bestraald werden. Dit vertaalde zich in een abnormaal hoge frequentie van chromosoomafwijkingen in hun cellen. De gevolgen van dit fenomeen kunnen nog niet goed gedefinieerd worden maar bij een van de bestudeerde muizenrassen werd een verband gevonden tussen de genomische instabiliteit en de aanwezigheid van misvormingen bij de foetus. Tenslotte werd er onlangs gesuggereerd dat radiogeïnduceerde wijzigingen in de uitdrukking van bepaalde embryonale genen significante gevolgen zouden kunnen hebben voor de ontwikkeling van het embryo en zelfs voor bepaalde gezondheidsproblemen op volwassen leeftijd.
Voor deze onderzoeken wordt een beroep gedaan op zeer gesofisticeerde technieken en toestellen zoals het genomisch platform waardoor het uitdrukkingsniveau van duizenden genen simultaan kan gemeten worden in de uren die volgen op de bestraling van het jonge embryo, of de x-MAP-technologie waardoor een simultane dosering mogelijk is van tientallen moleculen (cytokinen,....) ten einde hun eventuele rol te kunnen bepalen bij het optreden van bepaalde radiogeïnduceerde gevolgen. Naast deze studies worden er door de laboratoria te Mol sinds lang onderzoeken uitgevoerd naar de risico's van de bestraling van embryonale hersenen evenals naar de genetische risico's van een bestraling van vrouwelijke kiemcellen (eicellen). Deze onderzoeken hebben reeds het voorwerp uitgemaakt van talrijke contracten en dit zowel op Belgisch (Dienst Wetenschapsbeleid) als op internationaal niveau (Europese Gemeenschap,...).
(1) De apoptose wordt ook wel « geprogrammeerde celdood » of cellulaire zelfmoord genoemd is een volkomen normaal eliminatieproces voor abnormale of overtollige cellen dat zich vooral voordoet bij het embryo, zelfs zonder agressie afkomstig van mutagene agentia zoals ioniserende straling.
(2) Een aangeboren afwijking is een afwijking van de grotere (misvormingen) of van de microscopische structuur aanwezig bij de geboorte, ongeacht of deze op dat ogenblik wordt ontdekt. Het adjectief « aangeboren » betekent enkel dat het bij de geboorte aanwezig was, maar heeft geen etiologische connotatie.
(3) Epigenetische wijzigingen zijn wijzigingen van het DNA die een invloed hebben op de genuitdrukking. Ze worden gekenmerkt door een ontbreken van een alteratie in de coderende sequentie en van een reversibiliteit bij elke generatie. Door deze beide criteria (geen wijziging van de sequentie en reversibiliteit) verschillen de epigenetische wijzigingen van de mutaties (genetische wijzigingen) die van generatie tot generatie stabiel zijn.
